ماده۲۶۷ قانون مجازات اسلامی

اگه کسی بدون اجازه و یواشکی مال شما رو برداره، دقیقا چی میشه؟ اینجاست که ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی وارد عمل میشه و به وضوح میگه که سرقت، یعنی ربودن مال متعلق به غیر. این تعریف ساده اما پرمغز، کلید فهم یکی از مهم ترین جرایم علیه امواله که خیلی وقتا اسمش رو میشنویم، اما شاید از جزئیاتش بی خبر باشیم.

سرقت، یکی از قدیمی ترین جرایم بشریه که از قدیم الایام توی همه جوامع، ازش به عنوان یک گناه بزرگ و جرم نابخشودنی یاد شده. از همون روزای اول که انسان مالکیت رو شناخت و فهمید که چیزی مال اونه، سرقت هم به وجود اومد و طبیعتاً قوانین و مجازات هایی هم برای اون وضع شد. توی کشور ما، قانون گذار هم برای این جرم مهم، قوانین دقیقی گذاشته که ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، در قلب این قوانین قرار داره. این ماده مثل یه سنگ بناست که تعریف اصلی و پایه جرم سرقت رو به ما میده و سایر مواد قانونی مربوط به سرقت، روی همین تعریف سوار میشن.

حالا شاید بپرسین چرا این ماده انقدر مهمه؟ چون هر پرونده سرقتی، از یه دزدی ساده تو سوپرمارکت گرفته تا یه سرقت مسلحانه پیچیده، همه و همه باید اول با همین تعریف پایه تطبیق داده بشن. اگه یه عملی تو قالب ماده ۲۶۷ نگنجه، اصلا سرقت محسوب نمیشه و شاید یه اسم دیگه مثل خیانت در امانت یا کلاهبرداری به خودش بگیره. پس فهم دقیق این ماده، هم برای حقوق دان ها و هم برای مردم عادی که می خوان از حق خودشون دفاع کنن یا متهم به سرقت شدن، حیاتیه.

توی این مطلب قراره حسابی بریم سراغ ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی و موشکافانه تر از همیشه بررسی اش کنیم. می خوایم ببینیم این سه کلمه ربودن مال متعلق به غیر دقیقا چه معنی ای دارن؟ چه جزئیاتی پشت هر کلمه اش پنهونه؟ فرقش با جرایم دیگه چیه و اصلا توی دادگاه ها چه جوری بهش نگاه می کنن؟ پس اگه دوست دارین یه بار برای همیشه سر از کار این ماده در بیارین و دیگه توی این زمینه ابهامی نداشته باشین، با ما همراه باشید.

چی میگه این ماده ۲۶۷؟ تعریف سرقت رو روشن کنیم!

خب، بریم سراغ اصل مطلب. ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی، بدون هیچ مقدمه و پیچیدگی خاصی، تعریف خیلی واضح و مختصری از سرقت به ما میده. دقیقا میگه:

سرقت عبارت از ربودن مال متعلق به غیر است.

همین! سه تا کلمه کلیدی اصلی تو این تعریف هست که اگه اونا رو خوب بفهمیم، می تونیم بگیم که مفهوم کلی سرقت رو درک کردیم. این سه کلمه ربودن، مال و متعلق به غیر هستن. هر کدوم از این ها، خودشون یه دنیا حرف و تفسیر حقوقی پشتشون هست که در ادامه می خوایم ریز به ریز بریم سراغشون. این تعریف، انگار یه فرمول سه جزئی داره که اگه هر کدوم از این اجزا کم باشه، دیگه اسمش سرقت نیست. مثلاً اگه مالی رو ربودی اما اون مال متعلق به خودت بود، اسمش سرقت نیست. یا اگه مالی رو ربودی اما اصلا مال محسوب نشه (مثلاً یه برگ خشک شده از درخت)، باز هم سرقت نیست. پس هر سه جزء باید دست به دست هم بدن تا بگیم بله، اینجا یک سرقت اتفاق افتاده.

حالا شاید پیش خودتون بگید، آخه چرا انقدر ساده؟ مگر ممکنه یه جرم به این مهمی، با سه تا کلمه تعریف بشه؟ جواب اینه که بله، اتفاقا همین سادگی و جامعیت، قدرت این ماده رو نشون میده. حقوقدان ها و قضات، سال هاست که با همین تعریف کار می کنن و تونستن پیچیده ترین پرونده های سرقت رو با همین چهارچوب حل کنن. البته که در کنار این ماده، مواد دیگه و تفسیرهای حقوقی زیادی هم وجود دارن که به درک بهتر و کاربردی تر این تعریف کمک می کنن. اما ریشه و اساس کار، همین جمله کوتاهه.

پس، آماده باشید تا بریم دونه دونه این سه تا عنصر رو واکاوی کنیم و ببینیم هر کدوم چه معنی و مفهومی دارن و چه نکاتی رو باید درباره شون بدونیم. این سه تا عنصر، در واقع عناصر مادی جرم سرقت هستن که به چیزی که دیده میشه و اتفاق می افته اشاره دارن. بعدش هم می رسیم به عنصر معنوی یا همون قصد و نیت سارق که از اون هم پیچیده تر و مهم تره.

سرقت، سه تا پایه اصلی داره: بیا بشناسیمشون!

گفتیم که ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی، برای تعریف سرقت به سه تا عنصر اصلی اشاره می کنه: ربودن، مال و متعلق به غیر بودن. این سه تا عنصر، تشکیل دهنده عنصر مادی جرم سرقت هستن. یعنی چیزایی که توی دنیای واقعی اتفاق می افتن و ما می تونیم اونا رو ببینیم یا لمس کنیم. اگه هر کدوم از این سه تا نباشن، اصلا سرقتی اتفاق نیفتاده. بریم سراغ توضیحشون.

۱. ربودن: یعنی چی و چه فرقی داره؟

اولین و شاید مهم ترین عنصر، «ربودن» هست. ربودن یعنی اینکه مال رو از تصرف مالک یا متصرف قانونی اش خارج کنیم. این کار باید به صورت پنهانی و بدون رضایت صاحب مال انجام بشه. اگه صاحب مال راضی باشه، دیگه ربودن نیست، میشه هبه یا بخشش! و اگه پنهانی نباشه و با زور و آشکارا انجام بشه، ممکنه دیگه سرقت ساده نباشه و مشمول عناوین سنگین تر مثل زورگیری یا قاپیدن باشن که مجازات های سنگین تری دارن.

یه نکته مهم دیگه اینه که برای ربودن، حتماً باید مال نقل مکان کنه. یعنی فقط برداشتن یا دست زدن به مال کافی نیست؛ باید مال از یه جا به یه جای دیگه منتقل بشه. مثلاً اگه شما یه کیف پول رو توی دستتون بگیرین ولی همونجا سر جاش رهاش کنین، هنوز ربودن اتفاق نیفتاده. ولی اگه همون کیف رو بردارین و دو قدم باهاش راه برین، حتی اگه بعدش پشیمون بشین و پرتش کنین، ربودن اتفاق افتاده.

حالا یه سوال پیش میاد: آیا هر مالی رو میشه ربود؟ طبق قانون، فقط اموال «منقول» قابلیت ربایش دارن. یعنی اموالی که میشه اونا رو جابجا کرد، بدون اینکه به خودشون یا به جایی که بهش وصلن آسیب برسه. مثل پول، موبایل، جواهرات، ماشین و… اما یه خونه رو نمیشه ربود، چون «غیرمنقول» هست. اما خب، همیشه استثنائاتی هم وجود داره که کار رو کمی پیچیده تر می کنه:

• اموال غیرمنقول در حکم منقول: بعضی چیزا مثل لوله، تیرآهن، در و پنجره، وقتی به ساختمون وصل هستن، غیرمنقول محسوب میشن. ولی اگه از ساختمون جدا بشن، تبدیل به مال منقول میشن و میتونن ربوده بشن. یعنی اگه یکی در و پنجره خونه شما رو بکنه و ببره، سرقت کرده.
• ابزار و ادوات کشاورزی: اینا گرچه ممکنه به زمین وصل باشن و از نظر حقوق مدنی غیرمنقول تلقی بشن، اما چون قابلیت جابجایی دارن، میتونن موضوع سرقت قرار بگیرن.
• آب: آب هم از نظر مدنی غیرمنقوله (مثل آب قنات یا رودخانه). ولی اگه کسی آب رو از لوله یا کانال آب شما بدزده، چون آب قابل جابجاییه، سرقت محسوب میشه.

پس، ربودن فقط جابجایی فیزیکی نیست؛ بلکه باید بدون اجازه و پنهانی باشه و مال رو از دست صاحبش خارج کنه. اینجاست که داستان فرق می کنه.

۲. مال بودن: هرچیزی که ارزش داشته باشه؟

عنصر دوم، «مال بودن» شیء ربوده شده هست. یعنی اون چیزی که دزدیده شده، باید از نظر حقوقی و شرعی، «مال» به حساب بیاد. مال چیه؟ هر چیزی که ارزش اقتصادی داشته باشه و بشه اونو خرید و فروش کرد یا به کسی هدیه داد و ازش بهره برد. این ارزش هم میتونه خیلی کم باشه یا خیلی زیاد. از یه سنجاق سر که قیمتش ناچیزه تا یه ماشین گرون قیمت، همه مال محسوب میشن.

یه نکته خیلی جالب و البته مهم اینه که حتی اگه اون شیء از نظر شرعی یا قانونی «حرام» باشه، باز هم میتونه موضوع سرقت قرار بگیره و سرقتش جرم باشه! مثلاً اگه کسی مشروبات الکلی یا مواد مخدر شما رو بدزده (با فرض اینکه خودتون صاحب این مال بودید و اون رو داشتید)، باز هم سرقت محسوب میشه. چرا؟ چون از نظر عرفی، این چیزها هم ارزش مبادله دارن و میشه اونا رو خرید و فروخت (البته به صورت غیرقانونی). پس «مال» بودن ربطی به حلال یا حرام بودنش نداره، فقط باید ارزش اقتصادی داشته باشه.

حالا اگه یه چیزی اصلاً ارزش مالی نداشته باشه چی؟ مثلاً یه برگ خشکیده از درخت توی پارک، یا یه تکه سنگ معمولی از کنار جاده. اینا مال محسوب نمیشن و اگه کسی اونا رو برداره، دزدی نکرده. چون هیچ ارزش اقتصادی ندارن و کسی هم برای داشتنشون پول نمیده. تشخیص اینکه چیزی مال هست یا نه، معمولاً با عرف جامعه و در نهایت با تشخیص قاضی صورت می گیره. مثلاً اگه یه نقاشی که به نظر شما بی ارزشه، برای یه نفر دیگه ارزش هنری و کلکسیونی زیادی داشته باشه و دزدیده بشه، خب اون یه مال محسوب میشه.

پس، یادتون باشه که وقتی از «مال» حرف می زنیم، منظورمون فقط پول و طلا و جواهر نیست؛ هر چیزی که ارزش مبادله ای داشته باشه و بشه روش قیمتی گذاشت، میتونه موضوع سرقت قرار بگیره.

۳. مال متعلق به غیر: میشه از خودم دزدی کنم؟

آخرین عنصر مادی سرقت، «متعلق به غیر بودن» مال هست. این یعنی چی؟ یعنی اون مالی که ربوده شده، باید مال «شخص دیگری» غیر از خود سارق باشه. اگه کسی مال خودش رو برداره، حتی اگه از دست یکی دیگه برداره، سرقت محسوب نمیشه. مثلاً اگه شما ماشینی رو به کسی امانت دادین و بعدش خودتون بدون اجازه از اون شخص برش دارین، چون صاحب اصلی مال خودتون هستین، سرقت نکرده اید (البته ممکنه عملتون جنبه های حقوقی دیگه داشته باشه، اما سرقت نیست).

اینجا چند تا بحث جالب پیش میاد:

• اموال بلاصاحب و مباحات: یه سری اموال هستن که اصلاً صاحب خاصی ندارن. به اینا میگن اموال بلاصاحب یا مباحات. مثلاً یه ماهی توی رودخونه یا یه میوه وحشی توی جنگل. اگه کسی اینا رو برداره، چون مال کسی نبوده، سرقت نکرده. برداشتن برگ درخت از جنگل های طبیعی هم در همین دسته قرار می گیره. البته نباید با مال گمشده اشتباه گرفته بشه. مال گمشده صاحب داره، فقط صاحبش نامعلومه. برداشتن مال گمشده ممکنه سرقت محسوب نشه اما می تونه مشمول مقررات مربوط به تصرف اموال گمشده و پیدا شده بشه.
• سرقت مال مشترک: حالا اگه یه مال، مشترک بین دو نفر باشه و یکی از شریک ها، سهم شریک دیگه رو بدزده چی؟ مثلاً شما و دوستتون یه مغازه دارین و نصف به نصف توی سودش شریکین. اگه شما بدون اجازه از صندوق مغازه پول بردارین که سهم دوستتون باشه، اینجا وضعیت کمی پیچیده میشه. تو فقه و حقوق ما، این جور سرقت ها (سرقت از مال مشترک) معمولاً سرقت «حدی» محسوب نمیشن. یعنی دست سارق قطع نمیشه. اما آیا اصلاً جرم نیست؟ چرا، میتونه سرقت «تعزیری» باشه (که مجازاتش حبس و جزای نقدیه) یا حتی بسته به شرایط، خیانت در امانت محسوب بشه. این موضوع تو روایات دینی ما هم اومده. مثلاً از امام علی (ع) نقل شده که ایشون دست کسی رو که از غنائم جنگی دزدی کرده بود، قطع نکردن چون اون شخص خودش توی اون غنائم شریک بوده.

پس مهم اینه که مال متعلق به کسی غیر از خود دزد باشه. این نکته، یکی از تفاوت های اساسی سرقت با جرایم دیگه است.

عنصر روانی سرقت: دزد تو دلش چی میگذره؟

تا اینجا درباره «عنصر مادی» سرقت حرف زدیم؛ یعنی کارهایی که سارق انجام میده و چیزایی که توی دنیای بیرون اتفاق می افتند. اما هر جرمی، علاوه بر عنصر مادی، یه «عنصر معنوی» یا «روانی» هم داره که به نیت و قصد مجرم اشاره می کنه. تو جرم سرقت، این عنصر روانی خیلی مهمه و حتی میشه گفت پیچیده تر از عنصر مادیه. برای اینکه بفهمیم یه نفر واقعاً سرقت کرده یا نه، باید ببینیم موقع انجام عمل ربودن، توی سرش و تو دلش چی می گذشته. عنصر معنوی سرقت دو بخش داره:

۱. قصد ربودن (سوءنیت عام): همین که بخوای برداری؟

«سوءنیت عام» یعنی اینکه سارق قصد انجام عمل ربودن رو داشته باشه. یعنی با اراده آزاد و آگاهانه، بره و مالی رو برداره. اگه مثلاً به اشتباه دستش بخوره و یه چیزی بیفته تو کیفش بدون اینکه حواسش باشه، یا تحت فشار و تهدید شدید این کارو بکنه، سوءنیت عام نداره. پس سارق باید بدونه داره چی کار می کنه و با قصد و اراده خودش دست به ربایش بزنه. این بخش از عنصر روانی معمولاً ساده تر از بخش بعدی قابل اثباته.

۲. قصد محروم کردن دائمی (سوءنیت خاص): داستان نیت های پیچیده!

اینجاست که کار کمی پیچیده میشه. «سوءنیت خاص» یعنی اینکه سارق موقع ربودن مال، قصد داشته باشه که مالک رو برای همیشه از مالش محروم کنه و خودش مالک اون مال بشه. صرف ربودن کافی نیست؛ باید نیت این باشه که مال رو دیگه به صاحبش برنگردونه و برای خودش برداره. این قصد محروم کردن دائمی، یه نکته حیاتیه.

مثلاً اگه کسی موبایل شما رو برداره که فقط برای یه ساعت ازش استفاده کنه و بعدش پس بده، این دیگه سرقت نیست. چرا؟ چون قصد محروم کردن دائمی شما از مال رو نداشته. شاید بشه گفت «تصرف غیرقانونی» یا «استفاده غیرمجاز»، ولی سرقت نه. پس همین «قصد محروم کردن دائمی» توی لحظه ربایش، حرف اول و آخر رو میزنه.

حالا یه بحث خیلی مهم حقوقی پیش میاد که بهش میگن «عدم تقارن زمانی عنصر مادی و معنوی». این یعنی چی؟ یعنی چی میشه اگه کسی اول یه مالی رو به قصد موقت برداره و بعداً نیتش عوض بشه و تصمیم بگیره که برای همیشه مال رو برای خودش نگه داره؟ در این حالت، عملش سرقت محسوب نمی شه! مثلاً شما یه کتاب رو از دوستتون بدون اجازه برمیدارید تا فقط چند روز بخونیدش و برگردونید (قصد موقت). بعد از چند روز که کتاب رو خوندین، نظرتون عوض میشه و با خودتون میگید: عجب کتاب خوبیه، بذار پیش خودم بمونه! تو این مثال، شما اولش قصد دائمی نداشتید و فقط قصد موقت داشتید. وقتی هم که قصدتون دائمی شد، دیگه عمل «ربودن» اتفاق نیفتاده بود. پس چون عنصر مادی (ربودن) و عنصر معنوی (قصد محروم کردن دائمی) در یک لحظه و همزمان اتفاق نیفتادن، سرقت محقق نشده. این حالت بیشتر شبیه به جرم خیانت در امانت میشه تا سرقت. تو خیانت در امانت، مال از اول با رضایت مالک دست شما بوده، ولی شما بعداً بهش خیانت می کنید و تصمیم میگیرید مال رو برای خودتون نگه دارید.

همین نکته ظریف، تفاوت اصلی سرقت رو با جرایمی مثل خیانت در امانت نشون میده. تو خیانت در امانت، مال از اول با رضایت و اجازه صاحبش دست شما بوده (مثلاً بهتون امانت داده شده)، ولی شما بعداً نیت بدی پیدا می کنید و تصمیم می گیرید اون رو به صاحبش برنگردونید. اما تو سرقت، از همون لحظه اول، ربایش بدون اجازه و با قصد محروم کردن دائمی اتفاق می افته.

تشخیص قصد و نیت سارق، معمولاً کار خیلی سختیه و قاضی ها باید با توجه به همه قرائن و شواهد موجود تو پرونده، به این نتیجه برسن که آیا سارق واقعاً قصد محروم کردن دائمی مالک رو داشته یا نه. اینجاست که مهارت قاضی و وکیل پرونده خودش رو نشون میده.

ظرافت ها و نگاه حقوقدان ها به ماده ۲۶۷

خب تا الان فهمیدیم که ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی چیه و عناصر اصلی سرقت از نگاه قانون چطور تعریف میشن. اما این تازه اول کاره! حقوق مثل یه اقیانوس عمیقه و هر ماده قانونی، لایه ها و ظرافت های خاص خودش رو داره که اساتید و حقوقدان های برجسته، سال ها عمرشون رو صرف تفسیر و تحلیل اون ها کردن.

وقتی پای تفسیر ماده ۲۶۷ به میون میاد، دیدگاه های حقوقدان های بزرگی مثل دکتر میرمحمد صادقی، دکتر گلدوزیان و دکتر اردبیلی اهمیت پیدا می کنه. این اساتید با کاوش در متون فقهی، قوانین و رویه های قضایی، زوایای پنهان این ماده رو روشن می کنن. مثلاً بحث «ربودن» که قبلاً گفتیم. خیلی از حقوقدان ها تاکید دارن که ربودن باید با «پنهانی و خفا» همراه باشه. یعنی اگه مال با زور و علنی برداشته بشه، دیگه سرقت نیست و ممکنه عنوان «اخاذی» یا «تحصیل مال از طریق نامشروع» یا حتی «زورگیری» به خودش بگیره که مجازات های متفاوتی دارن.

یه بحث دیگه که گرچه مستقیماً تو ماده ۲۶۷ نیومده، ولی برای درک کامل سرقت خیلی مهمه، مفهوم «حرز» و «هتک حرز» هست. «حرز» یعنی جایی که مال معمولاً توش نگهداری میشه و اون رو از دستبرد حفظ می کنه. مثل گاوصندوق، کمد قفل دار، یا حتی جیب لباس شما! «هتک حرز» یعنی از بین بردن اون حفاظت یا نقض اون حرز برای رسیدن به مال. چرا این مهمه؟ چون یکی از شرایط اصلی برای اینکه سرقت «حدی» (که مجازاتش قطع دسته) محسوب بشه، هتک حرزه. یعنی دزد باید برای رسیدن به مال، حرز رو شکسته باشه. اگه مال تو حرز نباشه و مثلاً تو حیاط خونه افتاده باشه و دزد اونو برداره، سرقتش تعزیریه، نه حدی. پس می بینید که حتی این مفاهیم هم توی فهم سرقت و مجازاتش، حسابی تاثیرگذارن.

از نظر تعریف، ماده ۲۶۷ برای هر دو نوع سرقت (حدی و تعزیری) کاربرد داره. یعنی هر دو نوع سرقت، باید شامل «ربودن مال متعلق به غیر» با «قصد محروم کردن دائمی» باشن. اما تفاوت اصلیشون تو شرایط اضافه هست. سرقت حدی، علاوه بر این عناصر، باید یه سری شرایط دیگه مثل هتک حرز، عدم شراکت مالک و سارق، عدم قحطی و… رو هم داشته باشه که ماده ۲۶۸ قانون مجازات اسلامی بهش اشاره می کنه. اگه این شرایط اضافی نباشه، سرقت از نوع تعزیری محسوب میشه که مجازاتش حبس و جزای نقدیه و قاضی با توجه به میزان مال و شرایط پرونده، مجازات رو تعیین می کنه.

پس، می بینید که حتی یه تعریف ساده هم می تونه کلی بحث و جزئیات حقوقی پشت خودش داشته باشه که فقط با مطالعه عمیق و تکیه بر دیدگاه های حقوقدان ها میشه اونا رو فهمید.

داستان های دادگاه ها: ماده ۲۶۷ توی عمل چطوره؟

وقتی از ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی حرف می زنیم، فقط یه متن خشک و خالی قانونی نیست. این ماده توی دادگاه ها و در پرونده های واقعی، نفس می کشه و به زندگی مردم گره خورده. قاضی ها هر روز با پرونده هایی روبرو هستن که باید با همین ماده، اونا رو تحلیل کنن و حکم بدن. اینجا دیگه دانش تئوری به کار عملی تبدیل میشه و تشخیص های قاضی، سرنوشت افراد رو رقم می زنه.

یکی از مهم ترین چالش های قاضی توی پرونده های سرقت، تشخیص «قصد و نیت» سارقه. همونطور که گفتیم، قصد محروم کردن دائمی مالک از مال، خیلی مهمه. حالا قاضی از کجا باید بفهمه یه نفر این نیت رو داشته؟ اینجا دیگه پای قرائن و شواهد، اظهارات متهم و شهود، نوع رفتار سارق، و حتی پیشینه اون وسط میاد. مثلاً اگه کسی ماشین رو برداره و بعد از یک ساعت تو خیابون رها کنه، شاید بشه گفت قصدش محروم کردن دائمی نبوده. ولی اگه ماشین رو برداره، رنگش رو عوض کنه، مدارکش رو جعل کنه و قصد فروش داشته باشه، اینجا قاضی به راحتی تشخیص میده که قصد محروم کردن دائمی وجود داشته.

گاهی اوقات هم ممکنه «آرای وحدت رویه دیوان عالی کشور» توی پرونده های سرقت مطرح بشن. این آرا وقتی صادر میشن که بین شعب مختلف دادگاه ها یا دیوان عالی کشور، اختلاف نظری درباره تفسیر یه قانون پیش میاد. دیوان عالی کشور برای اینکه روال کار یکسان بشه و همه دادگاه ها یه جور عمل کنن، یک رای وحدت رویه صادر می کنه که برای همه لازم الاجراست. اگه رایی درباره ماده ۲۶۷ و جزئیات تعریف سرقت صادر شده باشه، اون رای راهنمای عمل همه قضات خواهد بود و بهشون کمک می کنه تا سرقت رو دقیق تر تشخیص بدن و تفسیر کنن. البته آرای وحدت رویه بیشتر روی مسائل جزئی تر و فنی تر از تعریف کلی سرقت تمرکز می کنن.

بیایید یک مثال واقعی ولی فرضی بزنیم: تصور کنید یه نفر، کلید خونه دوستش رو داره. دوستش میره مسافرت و این آقا میره خونه دوستش و یه سری وسایل مثل تلویزیون و لپ تاپ رو برمیداره. حالا اینجا چطور باید تشخیص داد که سرقته یا نه؟

اینجا قاضی به این نکات توجه می کنه:

• آیا این آقا کلید رو به صورت پنهانی و بدون اجازه دوستش برداشته یا خودش داشته؟
• آیا دوستش بهش اجازه داده بوده که وارد خونه بشه و از وسایل استفاده کنه یا نه؟
• آیا قصدش از برداشتن وسایل، این بوده که دیگه پس نده و اونا رو برای خودش برداره (قصد محروم کردن دائمی) یا اینکه مثلاً می خواسته قرض بگیره و بعداً پس بده؟

با بررسی این جزئیات و جمع آوری شواهد (مثل پیامک ها، تماس ها، اظهارات همسایه ها و…) قاضی میتونه تشخیص بده که آیا عمل انجام شده، واقعاً سرقت بوده و مشمول ماده ۲۶۷ میشه یا نه. این نشون میده که حتی با یک تعریف ساده، پیاده سازی اون تو دنیای واقعی و پیچیدگی های روابط انسانی، چقدر میتونه چالش برانگیز باشه.

سرقت از نگاه دین: مبانی فقهی ماجرا

ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی و اساساً کل قوانین کیفری ما، ریشه های عمیقی در فقه اسلامی دارن. جرم سرقت هم از این قاعده مستثنی نیست و در قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع)، به شدت از اون نهی شده و برای اون مجازات هایی در نظر گرفته شده. پس برای اینکه ماده ۲۶۷ رو بهتر بفهمیم، باید یه نگاهی هم به مستندات فقهی و شرعی اون بندازیم.

مهم ترین مستند شرعی حرمت سرقت، آیه ۳۸ سوره مائده در قرآن کریمه. خداوند متعال در این آیه می فرماید:

«وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»

(دست مرد دزد و زن دزد را به کیفر عملی که مرتکب شده اند، به عنوان مجازاتی از جانب خدا، قطع کنید؛ و خداوند توانا و حکیم است.)

این آیه به صراحت حکم سرقت حدی (قطع دست) رو بیان می کنه. البته که این آیه، تعریف دقیقی از سرقت ارائه نمیده، بلکه به مجازاتش اشاره داره. فقه اسلامی با تکیه بر همین آیه و البته روایات و احادیث زیادی که از ائمه اطهار (ع) به ما رسیده، به تفسیر و تبیین دقیق مفهوم سرقت و شرایط اجرای حد پرداخته.

یکی از نکات جالبی که توی روایات اومده و به بحث «تعلق به غیر بودن» مال ربوده شده مربوط میشه، روایت امام باقر (ع) در مورد سرقت از غنائم جنگیه. نقل شده که امام علی (ع) در مورد کسی که از غنائم جنگی سرقت کرده بود، فرمودند: دستش را قطع نمی کنم، چون در آنچه سرقت کرده است، شریک بوده است. این روایت نشون میده که اگه سارق خودش در مال ربوده شده سهمی داشته باشه، مجازات حدی (قطع دست) بر او جاری نمیشه. این دقیقاً همون بحث سرقت از مال مشترکه که قبلاً بهش اشاره کردیم و نشون میده که فقه هم به این موضوع حساسه.

یه روایت دیگه هم از امام باقر (ع) هست که میگه: اگر مهمان مرتکب سرقت شود، دستش قطع نمی شود اما اگر شخص مهمانِ مهمان باشد، دستش قطع می شود. این روایت هم خیلی جالبه. مفهومش اینه که اگه یه مهمان از میزبانش دزدی کنه، به خاطر حرمت مهمانی و شاید هم نوعی اعتماد ضمنی که بین میزبان و مهمان وجود داره، مجازات حدی بر او جاری نمیشه (البته باز هم میتونه مجازات تعزیری داشته باشه). اما اگه کسی که مهمان اون مهمان هست (یعنی مهمان دست دوم!) دزدی کنه، دستش قطع میشه. این نشون دهنده عمق و ظرافت نگاه فقهی به شرایط مختلف سرقته.

پس، فقه اسلامی نه تنها به شدت با سرقت مخالفت کرده و مجازات هایی براش در نظر گرفته، بلکه به جزئیات و شرایط خاص اون هم توجه زیادی داشته و دیدگاه های دقیق و کارآمدی برای تشخیص و مجازات سرقت ارائه داده. قوانین ما هم بر همین مبنای محکم فقهی بنا شدن.

ماده ۲۶۷ و قوانین دیگه: یه نگاه سیستمی

ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی، تنها نیست و در یک سیستم پیچیده از قوانین و مقررات دیگه قرار داره. فهمیدن ارتباط این ماده با بقیه قوانین، به ما کمک می کنه تا تصویر کامل تری از جرم سرقت توی نظام حقوقی ایران داشته باشیم. این ارتباط ها مثل زنجیر به هم وصلن و هر کدوم، بخشی از این پازل رو کامل می کنن.

اولین ارتباط، با ماده ۲۶۶ قانون مجازات اسلامی هست که درباره شروع به سرقت صحبت می کنه. یعنی اگه کسی قصد سرقت داشته باشه و کارهایی رو برای انجام اون شروع کنه، اما به دلایلی (مثلاً گیر افتادن توسط پلیس) نتونه سرقت رو تموم کنه، ممکنه مشمول مجازات شروع به جرم بشه. پس تعریف سرقت (ماده ۲۶۷) لازمه تا بتونیم تشخیص بدیم که اون شروع، واقعاً شروع به سرقت بوده یا شروع به یه جرم دیگه.

بعدش، ماده ۲۶۸ قانون مجازات اسلامی رو داریم که به شرایط اجرای حد سرقت می پردازه. قبلاً گفتیم که سرقت دو نوع حدی و تعزیری داره. ماده ۲۶۷ تعریف پایه رو میده، اما ماده ۲۶۸ میگه اگه سرقتی بخواد «حدی» باشه و مجازات قطع دست داشته باشه، باید یه سری شرایط اضافی رو هم داشته باشه. چیزایی مثل هتک حرز، عدم قحطی، عدم اضطرار سارق، مال مسروقه کمتر از نصاب خاصی نباشه و… اگه یکی از این شرایط نباشه، سرقت حدی نیست و مجازاتش تعزیری میشه. پس این دو ماده، مثل دو روی یک سکه عمل می کنن: یکی تعریف رو میده، اون یکی شرایط اجرای مجازات سخت رو.

حالا بریم سراغ یه چیز کلی تر: اصل ۴۹ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. این اصل خیلی جالبه و میگه که دولت موظفه ثروت های ناشی از راه های نامشروع رو بگیره و به صاحب حقش برگردونه. سرقت هم یکی از همین راه های نامشروع برای به دست آوردن ماله. پس اگه کسی از طریق سرقت مالی رو به دست آورده باشه، طبق اصل ۴۹ قانون اساسی، دولت باید اون مال رو ازش بگیره و به صاحب اصلیش برگردونه. این اصل نشون میده که مبارزه با سرقت و بازگرداندن اموال مردم، چقدر از نظر نظام جمهوری اسلامی مهمه و جنبه قانونی و حقوق اساسی داره.

علاوه بر این ها، ماده ۲۶۷ اساس و پایه انواع سرقت های مشدده (یعنی سرقت هایی با مجازات سنگین تر) هم هست. مثلاً سرقت مسلحانه، سرقت همراه با آزار و اذیت، یا سرقت از بانک ها و اماکن دولتی، همه اینا همچنان باید تعریف اصلی سرقت (ربودن مال متعلق به غیر) رو داشته باشن. اما به خاطر شرایط خاصی که دارن، مجازات های سنگین تری براشون در نظر گرفته میشه. یعنی اون تعریف پایه، مثل یک هسته مرکزیه که بقیه انواع سرقت، دور اون شکل میگیرن و شاخ و برگ پیدا می کنن.

پس، می بینیم که ماده ۲۶۷ فقط یه ماده تنها نیست؛ بلکه بخشی از یک شبکه بزرگ تر از قوانین و اصول حقوقیه که همگی با هم کار می کنن تا عدالت اجرا بشه و امنیت اموال مردم تامین بشه.

جمع بندی: پس سرقت واقعاً چیه؟

خب، حسابی با ماده ۲۶۷ قانون مجازات اسلامی رفیق شدیم و از زیر و بمش باخبر شدیم. دیدیم که این ماده با اون جمله کوتاه و سه کلمه ای «سرقت عبارت از ربودن مال متعلق به غیر است»، چه دنیای پیچیده ای رو تو خودش پنهان کرده. فهمیدیم که برای اینکه بگیم یه عمل سرقته، باید سه تا پایه اصلی (عنصر مادی) یعنی «ربودن»، «مال بودن» و «متعلق به غیر بودن» وجود داشته باشه. اگه یکی از اینا نباشه، دیگه اسمش سرقت نیست و شاید جرم دیگه ای باشه.

از اون مهم تر، رفتیم سراغ دل و ذهن سارق و عنصر روانی سرقت رو بررسی کردیم. دیدیم که فقط قصد ربودن کافی نیست؛ بلکه باید سارق، قصد محروم کردن دائمی مالک از مالش رو داشته باشه و این نیت، تو همون لحظه ربودن شکل گرفته باشه. این نکته کلیدیه که سرقت رو از جرایم دیگه مثل خیانت در امانت یا تصرف غیرقانونی جدا می کنه. قاضی ها هم باید با دقت و با کمک همه شواهد، این نیت رو تشخیص بدن که کار هر کسی نیست.

به ظرافت های حقوقی این ماده از نگاه بزرگان حقوقی پرداختیم و حتی سری به مبانی فقهی و روایات دینی زدیم تا ببینیم چطور دین اسلام هم به این جرم نگاه کرده. در نهایت هم متوجه شدیم که ماده ۲۶۷ یه جزیره جدا افتاده نیست، بلکه مثل یه چرخ دنده مهم تو سیستم بزرگ تر قوانین ما، با ماده های دیگه مثل ۲۶۶ (شروع به سرقت)، ۲۶۸ (شرایط حد سرقت) و حتی اصول قانون اساسی (مثل اصل ۴۹) در ارتباطه و مکمل همدیگه هستن.

پس اگه دفعه بعد کلمه «سرقت» رو شنیدین یا خدای نکرده باهاش درگیر شدین، حالا می دونین که پشت این کلمه ساده، چه مفاهیم عمیق و چه جزئیات حقوقی ای پنهان شده. جرم سرقت، با وجود تعریف ظاهراً ساده اش، یه جرم پیچیده و پر از ابهامه که نیاز به تفسیر دقیق داره. برای همین، اگه خودتون یا اطرافیانتون با یه پرونده سرقت روبرو شدین، بهترین کار اینه که حتماً با یه وکیل یا متخصص حقوقی مشورت کنین. اینجوری میتونین مطمئن بشین که از حق و حقوقتون به بهترین شکل ممکن دفاع میشه و تمام جنبه های قانونی پرونده به درستی بررسی میشن. یادتون باشه، دانش حقوقی قوی، بهترین سپر دفاعیه شماست.